Cú sốc thật sự phía sau giá dầu

 Chi phí vận chuyển đã tăng cao - Ảnh: AFP Trong tuần qua, giá dầu Brent lại "vờn" mức 100 USD/thùng trong khi giá WTI đã bật lại lên trên 90 USD/thùng. Nhưng dầu sẽ vượt 110 USD/thùng, hay lại trở về dưới 100 USD không còn là câu hỏi quan trọng nhất. Bên dưới nó là chi phí vận tải biển, phí bảo hiểm, giá diesel, lợi suất trái phiếu, lãi suất cho vay mua nhà và cuối cùng là hóa đơn thực phẩm, điện nước, giao thông của từng gia đình. Những chi phí này thường ít xuất hiện trên trang nhất nhưng dai dẳng và nguy hiểm hơn nhiều so với những phiên tăng giảm nhanh chóng của giá dầu thô. Từ đầu năm đến nay những thị trường đó ít nhiều được kìm chế với kỳ vọng của số đông là cuộc chiến ở Iran sẽ kết thúc nhanh chóng như những gì diễn ra ở Venezuela, đồng thời các công ty và chính phủ dùng dư địa dự phòng của mình để "câu giờ". Nhưng qua 9 tháng, càng về cuối năm, các dư địa này càng giảm dần và áp lực lên các loại chi phí đang lan tỏa. Nói cách khác, thế giới đang đối mặt không đơn thuần với một cú sốc giá dầu thô (oil shock), mà ngày càng "chịu nhiệt" của một cú sốc lan tỏa có tính mạng lưới: một trục trặc tại một điểm nghẽn của hệ thống năng lượng và thương mại nhanh chóng truyền sang nhiều thị trường tưởng như không liên quan.  Biểu đồ giá dầu Brent 9 tháng qua, với mức giá sáng thứ 2 (28-9) lên 106 USD/thùng, trong khi tổnh thống Mỹ đang cân nhắc lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel, để giải quyết tình trạng giá nhiên liệu tăng cao. ## Từ giá dầu đến giá của đồng vốn Một mắt xích ít người tiêu dùng để ý là thị trường trái phiếu. Giá dầu tăng không chỉ đẩy giá xăng lên mà còn làm tăng kỳ vọng lạm phát, từ đó kéo lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ đi lên. Theo chiến lược gia Wei Li của BlackRock, mức độ đi cùng chiều giữa giá dầu và lợi suất trái phiếu Mỹ hiện cao nhất kể từ năm 2000 (chỉ thấp hơn một giai đoạn ngắn của chiến tranh vùng Vịnh 1990). Hiểu đơn giản: dầu tăng thì lợi suất trái phiếu Mỹ thường tăng theo. Tháng 9 vừa qua, khi giá dầu vượt 100 USD/thùng vì căng thẳng Trung Đông, lợi suất trái phiếu Mỹ kỳ hạn 10 và 30 năm đã vượt 5%. Reuters cho biết nỗi lo giá năng lượng cao kéo dài khiến Fed có thể phải tăng hoặc giữ lãi suất cao, là một nguyên nhân gây ra làn sóng bán trái phiếu toàn cầu. Ngược lại, khi dầu hạ nhiệt vì thị trường kỳ vọng căng thẳng dịu bớt, lợi suất cũng giảm theo: có lúc lợi suất 10 năm xuống dưới 5% cùng với giá dầu Brent. Điều đó cho thấy một kênh truyền dẫn rất đáng quan tâm: địa chính trị khiến giá năng lượng tăng, tạo kỳ vọng lạm phát ảnh hưởng lên cả lãi suất chính sách lẫn lợi suất trái phiếu. Điểm đến cuối cùng là chi phí vốn tăng.  Lãi suất cho vay mua nhà ở Mỹ đã vọt lên trên 7% Lãi suất cho vay mua nhà ở Mỹ đã vọt lên trên 7%, nhưng nhiều chuyên gia dự đoán các khoản vay trái phiếu doanh nghiệp sắp phát hành trong quý cuối năm của Mỹ sẽ còn lập những kỷ lục lợi suất mới. Lợi suất trái phiếu Mỹ là một trong những mức lãi suất tham chiếu quan trọng nhất của hệ thống tài chính toàn cầu. Khi nó tăng, doanh nghiệp phát hành trái phiếu đắt hơn, ngân hàng phải huy động vốn với chi phí cao hơn, các khoản vay mua nhà bị định giá lại và nhà đầu tư đòi hỏi tỉ suất sinh lợi lớn hơn trước khi bỏ tiền vào một dự án mới. Một doanh nghiệp có thể chịu được giá nhiên liệu tăng vài tháng, nhưng nếu cùng lúc đó, chi phí vốn cao kéo dài thêm (và mỗi lần đáo hạn khoản vay thì sẽ điều chỉnh cho một giai đoạn 1 hoặc 2 năm), thì họ có thể phải xem xét lại các hoạt động đầu tư (vì chi phí vốn quá cao). Nếu nhìn vào những tin tức doanh nghiệp vài tuần gần đây, ta thấy các động thái như trì hoãn nhà máy mới, giảm xây nhà, cắt đầu tư, hạn chế tuyển, và giải thích chủ yếu là "không phải tại AI mà tại chi phí cao". * #### [Giá xăng, dầu mazut tiếp tục tăng, giảm giá dầu diesel](https://tuoitre.vn/gia-xang-dau-mazut-tiep-tuc-tang-giam-gia-dau-diesel-100261001095048455.htm) * #### [Ông Trump dự báo chiến sự Iran sớm kết thúc, giá dầu sẽ lao dốc](https://tuoitre.vn/ong-trump-du-bao-chien-su-iran-som-ket-thuc-gia-dau-se-lao-doc-100260928114731762.htm) Một cái tít báo cũng đủ cho thấy tình hình này nóng cỡ nào "Càng làm càng lỗ, 20 doanh nghiệp xây dựng lớn của Quảng Ngãi 'kêu cứu' (Tuổi Trẻ 21-9-2026), với mô tả "Giá vật liệu, nhân công..., tăng vọt nhưng giá hợp đồng không cập nhật kịp thời". Các nhà thầu mô tả tình cảnh của họ: giá dầu diesel từ khoảng 19.000 đồng/lít đầu tháng 2-2026, tăng lên trên 44.780 đồng/lít vào đầu tháng 4-2026 và đến đầu tháng 9, giá vẫn ở khoảng 30.100 đồng/lít. Đó là những thiệt hại không thấy trên biểu đồ giá dầu nhưng lại tác động trực tiếp tới tăng trưởng dài hạn. Một số chuyên gia lo ngại rằng ngay cả khi cú sốc giá dầu đi qua thì thị trường trái phiếu sẽ vẫn mất thời gian để phục hồi lại mặt bằng cũ khi mà một mặt bằng chi phí vốn mới đã hình thành. **9 tháng qua, khi nói về mạng lưới kinh tế toàn cầu, các chuyên gia kinh tế đang dùng từ "kiên cường", vì đằng sau cú sốc giá dầu là một mạng lưới chằng chịt các giao dịch kinh tế đang kêu răng rắc vì phải gồng gánh áp lực từ những điểm nghẽn. Nhưng sức chịu đựng nào cũng có giới hạn.** ## **Khi vấn đề không còn nằm ở dầu, mà ở đường đi của dầu** Vấn đề thứ hai nằm ở các "điểm nghẽn" (choke point) - một từ thời thượng với giới phân tích mấy tháng nay. Những điểm nghẽn chiến lược của thương mại thế giới đang bị ép chặt trước những xung đột địa chính trị, đi với nó là nhiều loại chi phí khác nhau tăng lên. Eo biển Hormuz là ví dụ rõ nhất. Đây không đơn giản là chuyện tàu chở dầu qua lại, mà là một mắt xích trong mạng lưới vận chuyển năng lượng toàn cầu. Khi lưu thông qua mắt xích này bị gián đoạn, thế giới không nhất thiết ngay lập tức "hết dầu" nhưng dầu trở nên khó vận chuyển hơn, rủi ro hơn và đắt hơn. Các doanh nghiệp năng lượng đã cố gắng thích nghi. Theo đó, một số nhà sản xuất sử dụng hình thức chuyển dầu từ tàu này sang tàu khác ngoài khơi Oman để duy trì xuất khẩu. Và nhiều con số cho thấy số dầu được Mỹ "hộ tống" ra khỏi Hormuz tăng lên. Nhờ đó, dầu vẫn có thể tới thị trường. Nhưng "vẫn vận chuyển được" không đồng nghĩa với "không có thiệt hại". Chi phí vận chuyển bằng các tàu chở dầu rất lớn, có lúc vượt 30 USD mỗi thùng. [Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh](https://tuoitre.vn/chien-su-trung-dong-keo- dai-hang-bay-va-san-bay-viet-lo-that-thu-20260308080859115.htm "Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh") cũng tăng mạnh, khiến chi phí cho một chuyến tàu có thể tăng thêm hàng triệu USD. Đây là tác động của cú sốc lên hệ thống vận tải, và cú sốc này rất khác với cú sốc giá dầu đơn lẻ. Là vì một cú sốc giá có thể đảo chiều rất nhanh, chẳng hạn một tin đàm phán hòa bình tốt có thể khiến Brent giảm 5-10 USD chỉ trong vài giờ. Nhưng một cú sốc về hệ thống vận chuyển tạo ra những thay đổi cực kỳ cụ thể, tính đếm được trong cách nền kinh tế vận hành: tàu phải đổi tuyến, doanh nghiệp phải mua thêm bảo hiểm, thời gian giao hàng kéo dài, lượng tồn kho bị tăng và vốn lưu động bị mắc lại lâu hơn. Đặc biệt là, ngay cả khi giá dầu giảm, những chi phí đó cũng không lập tức biến mất. ## **Diesel mới có thể là "thuế dầu" mà mọi người cùng trả** Các điểm nghẽn kể trên còn tạo ra một hiệu ứng khác: giá dầu thô và giá những thứ được chiết xuất từ dầu không nhất thiết biến động và tác động giống nhau. Diesel là ví dụ đáng chú ý. Nếu xăng chủ yếu gắn với chiếc xe của từng hộ gia đình, thì diesel gần như chảy trong "mạch máu" của nền kinh tế hàng hóa. Xe tải dùng diesel để đưa thực phẩm tới siêu thị, máy móc nông nghiệp sử dụng diesel, mọi công trường xây dựng, khai khoáng và nhiều hệ thống vận tải đều phụ thuộc vào nó. Trong tháng 9, giá diesel tại Mỹ đã tăng lên mức kỷ lục trong bối cảnh công suất lọc dầu toàn cầu gặp nhiều gián đoạn và tồn kho giảm mạnh. Reuters lưu ý giá diesel cao không đơn giản phản ánh giá dầu thô mà còn phản ánh những điểm nghẽn ở khâu lọc dầu và thương mại sản phẩm tinh chế. Điều này tạo ra một nghịch lý: ngay cả người không dùng gì diesel vẫn phải trả tiền cho giá dầu diesel tăng cao. Họ trả chi phí này qua giá rau quả được xe tải chở tới thành phố, giá vật liệu xây dựng, phí giao hàng hay giá của những món hàng trên kệ siêu thị. Một số báo cáo cho biết ảnh hưởng của nó còn lan đến cả[ lon nước ngọt](https://tuoitre.vn/saigontimes/lon-nuoc-ngot-tai-viet-nam-co-the-tang- gia-neu-cang-thang-trung-dong-leo-thang-1061204883.htm " lon nước ngọt") hay một số sản phẩm liên quan đến bán dẫn và phân bón theo những cách lòng vòng không ai ngờ tới. Đây là cách cú sốc "mạng lưới" lan rộng: chúng nó liên kết chồng chéo với nhau, cả trực tiếp lẫn gián tiếp. Với khu vực châu Á, nơi chính trị ổn định hơn, họ hầu như không phải chịu nỗi lo mà các nước châu Âu đang gánh: vì giá nhiều thứ tăng, đình công sẽ xảy ra. Mà khi đình công nhiều, cái kết là giá nhiều thứ sẽ tăng nhanh hơn do những điểm nghẽn mới do chính các cuộc đình công tạo ra.  Giá dầu tăng khiến giá nhôm tăng vọt, mà thị trường châu Á lại là nơi dùng chủ yếu nguyên liệu nhôm để sản xuất lon Coca. ## **Cùng một cú sốc, nhưng không phải "ai cũng đau như nhau"** Vấn đề cuối cùng là cú sốc mang tính mạng lưới này có tính bất đối xứng rất lớn. Báo cáo Chief Economists' Outlook tháng 9-2026 của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) cho thấy phần lớn các nhà kinh tế trưởng đều dự báo giá cả sẽ tăng: 88% cho rằng giá thực phẩm sẽ tăng, 83% dự kiến giá điện tăng và 77% dự kiến chi phí vận tải tăng. Trong khi đó, thu nhập thực tế của người dân được dự báo sẽ đứng yên hoặc giảm ở hầu hết các khu vực. WEF nhận định kinh tế toàn cầu đang dần ổn định hơn, nhưng các chính phủ giờ đây không còn nhiều 'dư địa' ngân sách để đỡ đòn cho người dân như trước. Từ năm 2020 đến nay, 69% nhà kinh tế cho rằng chi tiêu và chính sách tài khóa của chính phủ đã giúp thế giới vượt qua các cú sốc, nhưng chỉ 28% tin rằng điều đó sẽ tiếp diễn trong năm tới. Vì vậy, cùng một mức tăng giá dầu, nhưng tác động có thể rất khác nhau tùy từng thời điểm và từng quốc gia. Những nước phải nhập khẩu năng lượng, có đồng tiền yếu và ngân sách eo hẹp sẽ chịu thiệt hại 'kép': hàng nhập khẩu đắt lên, mà nhà nước lại khó có tiền để hỗ trợ giá. Với những nền kinh tế có độ mở thương mại lớn như Việt Nam, vấn đề vì thế không chỉ là giá xăng trong nước tăng bao nhiêu. Rất cần theo dõi đồng thời cước vận tải biển, diesel, nguyên liệu hóa dầu, tỉ giá và đặc biệt là mặt bằng chi phí vốn toàn cầu.  Biểu đồ tác động của giá dầu lên các loại hàng hóa khác - Ảnh: Tradingeconomics ## **Đừng chỉ hỏi Brent sẽ lên bao nhiêu** Thị trường rồi sẽ tiếp tục hỏi giá dầu sẽ lên - xuống bao nhiêu, nhưng với doanh nghiệp và người dân, câu hỏi thực chất hơn sẽ là: bao nhiêu phần của cú sốc chi phí năng lượng và hệ thống vận tải toàn cầu đó đã được âm thầm chuyển vào lợi suất trái phiếu, cước vận tải, diesel và giá hàng hóa hằng ngày? Dư chấn thực sự của giá dầu là khiến chi phí vay của doanh nghiệp đắt thêm, một chuyến tàu mất thêm một tuần, một chiếc xe tải tốn thêm chi phí nhiên liệu, hay một gia đình phải dành nhiều tiền lương hơn cho điện, xăng, thực phẩm… Nghĩa là câu hỏi ấy phải là về sức chịu đựng của toàn bộ mạng lưới kinh tế chằng chịt phía sau giá dầu. Đối với cộng đồng doanh nghiệp, bài học rút ra không phải là dự báo đúng đỉnh đáy của giá năng lượng, mà là xây dựng một chuỗi cung ứng linh hoạt, đa dạng hóa nguồn cung và chủ động quản trị rủi ro chi phí vốn trong một thế giới mà các điểm nghẽn địa chính trị có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Thiệt hại âm thầm từ các thị trường phụ trợ đã và đang định hình lại thực tế kinh tế, thấm vào từng căn nhà. Đối với người tiêu dùng, giá dầu tăng giống như quân domino đầu tiên đổ xuống, kéo theo giá điện, nước, thực phẩm và đi lại tăng theo, chẳng có cách nào khác cho họ ngoài việc chuẩn bị trước cho một giai đoạn mà mọi chi phí sinh hoạt sẽ còn dao động theo nhịp đập của các điểm nghẽn toàn cầu. [](https://tuoitre.vn/tin- hieu-moi-giua-my-iran-giup-gia-dau-the-gioi-ha- nhiet-100260929193615775.htm)[Tín hiệu mới giữa Mỹ - Iran giúp giá dầu thế giới hạ nhiệt](https://tuoitre.vn/tin-hieu-moi-giua-my-iran-giup-gia-dau-the- gioi-ha-nhiet-100260929193615775.htm) Giá dầu thế giới ngày 29-9 giảm nhẹ sau đợt tăng mạnh trước đó, khi ông Trump phát tín hiệu các cuộc đàm phán với Iran có thể tiếp tục. Đọc tiếp [ Về trang Chủ đề ](/nhom-chu-de.htm "Về trang chủ đề") [PGS. HỒ QUỐC TUẤN, ĐẠI HỌC BRISTOL, ANH ](/tac-gia/pgs-ho-quoc-tuan-dai-hoc- bristol-anh-53969.htm "PGS. HỒ QUỐC TUẤN, ĐẠI HỌC BRISTOL, ANH ")