11 dấu hiệu cảnh báo sớm ngân hàng mất thanh khoản

# 11 dấu hiệu cảnh báo sớm ngân hàng mất thanh khoản 15/15 ngân hàng từng gặp sự cố về thanh khoản, theo FiinRatings, đều xuất hiện dấu hiệu mất cân đối tài sản, tín dụng, tiền gửi từ trước. Hệ thống ngân hàng Việt Nam từng trải qua các giai đoạn căng thẳng sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và trong giai đoạn 2022-2023. Những biến động này, theo hãng xếp hạng tín nhiệm FiinRatings, cho thấy rủi ro tại một số tổ chức tín dụng có thể tích tụ trong thời gian dài, sau đó lan truyền nhanh và đòi hỏi sự can thiệp của cơ quan quản lý. Dù diễn ra trong những bối cảnh kinh tế khác nhau, các sự kiện ngân hàng tiệm cận hoặc mất khả năng thanh toán đều có điểm chung là thường không suy yếu một cách đột ngột. Trước khi xảy ra các sự kiện tín dụng nghiêm trọng hoặc cần đến sự can thiệp của cơ quan quản lý, các dấu hiệu cảnh báo thường đã xuất hiện thông qua sự suy giảm về chất lượng tài sản, khả năng sinh lời, thanh khoản, mức độ an toàn vốn, cơ cấu nguồn vốn hoặc chất lượng quản trị. Qua nghiên cứu 15 ngân hàng từng mất hoặc tiệm cận mất khả năng thanh toán tại Việt Nam, hãng xếp hạng tín nhiệm FiinRatings chỉ ra 11 dấu hiệu cảnh báo sớm, gồm 5 yếu tố định lượng và 6 yếu tố định tính.  Những dấu hiệu định lượng phản ánh bất thường ở các ngân hàng trong mô hình kinh doanh, cơ cấu tài sản - nguồn vốn, bộ đệm vốn, chất lượng tài sản và thanh khoản. Dấu hiệu định lượng xuất hiện phổ biến nhất là sự mất cân xứng giữa tăng trưởng tổng tài sản, dư nợ cho vay và tiền gửi khách hàng, ghi nhận ở cả 15 nhà băng từng tiệm cận hoặc mất khả năng thanh toán. Chẳng hạn, một ngân hàng có tổng tài sản tăng 288% vào năm 2009, chủ yếu nhờ tiền gửi và cho vay các tổ chức tín dụng khác, trong khi dư nợ khách hàng chỉ tăng 31%. Một năm sau, tổng tài sản giảm 9% nhưng cho vay khách hàng lại tăng 122%. Ngân hàng này tiếp tục mở rộng nhanh, tín dụng tập trung vào nhóm khách hàng liên quan, trước khi phải sáp nhập bắt buộc năm 2013. Sự chênh lệch kéo dài giữa tăng trưởng cho vay và tiền gửi cũng phản ánh mất cân đối trong huy động và sử dụng vốn. Nếu tín dụng tăng nhanh hơn tiền gửi, ngân hàng có thể phải bù đắp bằng những nguồn vốn kém ổn định, làm tăng rủi ro thanh khoản và tái cấp vốn. Ngược lại, tiền gửi tăng vượt xa cho vay có thể cho thấy nguồn vốn chưa được sử dụng hiệu quả hoặc được phân bổ sang các tài sản rủi ro hơn. Một trường hợp khác được FiinRatings lấy ví dụ có dư nợ cho vay tăng 9% trong năm 2011 trong khi tiền gửi khách hàng giảm cùng mức. Đến năm 2012, tín dụng tăng tiếp 37%, cao hơn đáng kể mức tăng 12% của tiền gửi. Ngân hàng này đồng thời tập trung cấp vốn cho các doanh nghiệp liên quan và phải huy động với chi phí cao, trước khi mất khả năng thanh toán. Trong khi đó, nhóm dấu hiệu định tính ghi nhận ở các nhà băng khó khăn phản ánh mức độ chấp nhận rủi ro, phương thức huy động vốn, cơ cấu sở hữu và quản trị. Những dấu hiệu phổ biến và nhất quán nhất là rủi ro tập trung tín dụng, lịch sử sai phạm về quản trị và tuân thủ, cùng quyền kiểm soát tập trung vào nhóm cổ đông cá nhân liên quan. Nếu các chỉ tiêu định lượng chủ yếu phản ánh hệ quả của rủi ro đã tích tụ, những yếu tố định tính có thể cho thấy nguyên nhân khiến rủi ro hình thành từ bên trong ngân hàng. Chúng có khả năng xuất hiện sớm hơn nhưng khó nhận diện do không được thể hiện trực tiếp trên báo cáo tài chính. Khi kiểm thử bộ chỉ báo trên 12 ngân hàng đang hoạt động, sử dụng dữ liệu giai đoạn 2020-2025, nhóm xếp hạng cao ghi nhận tương đối ít dấu hiệu cảnh báo. Tần suất xuất hiện có xu hướng tăng rõ rệt ở những ngân hàng có kết quả xếp hạng thấp hơn. Tuy nhiên, FiinRatings lưu ý sự xuất hiện của một hoặc một vài dấu hiệu không phải bằng chứng trực tiếp cho thấy ngân hàng có nguy cơ mất khả năng thanh toán. Các chỉ báo cần được đánh giá trong mối liên hệ với tình hình tài chính, mô hình hoạt động và bối cảnh cụ thể của từng tổ chức tín dụng. **Quỳnh Trang**