Đi tìm loài cà phê của tương lai

 Coffea stenophylla, loài cà phê mất tích hơn nửa thế kỷ, đã có thể "tái xuất" - Ảnh: VƯỜN THỰC VẬT HOÀNG GIA KEW Năm 2018, nông dân ở những vùng đất đỏ khắp Sierra Leone nhận được một tờ rơi giống hệt áp phích truy nã tội phạm. Chỉ có điều "đối tượng" - với hình ảnh và tên tuổi rõ ràng - lại là một cây cà phê. "Bạn có thấy loài cây này không?" - dòng chữ in đậm, kèm hình những chiếc lá với phần đầu nhọn trông giống nanh rắn của _Coffea stenophylla_ , một loài cà phê đã mất tích hơn nửa thế kỷ. ## Đã tìm… Các hồ sơ lịch sử cho thấy _Coffea stenophylla_ có thể chịu hạn và chịu nóng tốt, những đặc tính ngày càng trở nên quý giá trong một thế giới đang nóng lên và khô hạn hơn. Nhưng lần cuối một cây stenophylla được nhìn thấy trong tự nhiên là năm 1954. Tiến sĩ Aaron Davis, trưởng bộ phận nghiên cứu cà phê tại Vườn thực vật hoàng gia Kew (London, Anh), tin rằng loài cà phê này vẫn đang lẩn khuất đâu đó ngoài kia. Ông cho làm tờ rơi, rồi nhờ một đồng nghiệp ở Sierra Leone chạy xe máy khắp các con đường đất đỏ và nông trại để phát cho nông dân, nhưng vẫn không có manh mối. "Rõ ràng cách này không hiệu quả" - Davis nói với Tạp chí _Smithsonian_. Cuối cùng, ông không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tự mình vào các khu rừng ở Sierra Leone.  Hình minh họa năm 1896 về cây Coffea stenophylla trong tạp chí Curtis’s Botanical Magazine, trong đó ghi nhận “hương vị tuyệt hảo” và tiềm năng thị trường của loài cây này - Ảnh: MISSOURI BOTANICAL GARDEN Theo _Smithsonian_ , do mất môi trường sống và biến đổi khí hậu, 60% các loài cà phê hoang dã hiện đang bị đe dọa tuyệt chủng. Là một nhà phân loại học, mục tiêu lớn nhất của Davis từ lâu là phát hiện và mô tả các loài cà phê mới, qua đó hiểu rõ hơn sự đa dạng di truyền của chi Coffea. Nhưng khoảng năm 2009, ông bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về việc làm thế nào để giúp nông dân trồng cà phê thích nghi với một hành tinh đang nóng lên. * #### [Đại ngàn không lớn lên từ một gốc cây, Robusta cũng vậy](https://tuoitre.vn/dai-ngan-khong-lon-len-tu-mot-goc-cay-robusta-cung-vay-100260729112644193.htm) * #### [Càng lạnh càng ngon: Cuộc cách mạng mới của ngành cà phê](https://tuoitre.vn/cang-lanh-cang-ngon-cuoc-cach-mang-moi-cua-nganh-ca-phe-100260803110656467.htm) * #### [Điều gì thực sự tạo nên hương vị trong tách cà phê?](https://tuoitre.vn/dieu-gi-thuc-su-tao-nen-huong-vi-trong-tach-ca-phe-100260803105209707.htm) Tất nhiên, một loài [cà phê ](https://tuoitre.vn/cang-lanh-cang-ngon-cuoc- cach-mang-moi-cua-nganh-ca-phe-100260803110656467.htm "cà phê ")đơn lẻ - ngay cả một loài "huyền thoại" có khả năng chịu nóng và chịu hạn như stenophylla - cũng không thể mang lại giải pháp thần kỳ cho vô số thách thức mà ngành cà phê toàn cầu đang đối mặt. Nhưng một số loài hiếm có thể hữu ích theo hai cách: thay thế một phần cây trồng ở những vùng đã trở nên quá nóng, hoặc lai tạo ra các giống mới khỏe hơn. Để làm được điều đó, [các nhà khoa học](https://tuoitre.vn/cac-nha-khoa- hoc.html "các nhà khoa học") cần xây dựng được một nguồn tài nguyên di truyền phong phú, từ đó chọn ra những đặc tính tốt nhất - không chỉ là khả năng chống chịu vượt trội mà còn cả hương vị hấp dẫn. Ý sau quan trọng hơn cả: dù có bền bỉ đến đâu, một loài cà phê cũng không thể trở thành cà phê của tương lai nếu người uống không thấy ngon. ## Và đã thấy Các nhà khoa học lần đầu mô tả stenophylla vào năm 1834, khi loài cà phê này vẫn còn được trồng khá phổ biến ở Sierra Leone. Thế nhưng đến giữa thế kỷ 20, vì lẽ gì chưa rõ, chúng dần biến mất khỏi các đồn điền và quán cà phê. "Chúng tôi cho rằng có lẽ vì người Anh đưa [robusta](https://tuoitre.vn/dieu- gi-thuc-su-tao-nen-huong-vi-trong-tach-ca-phe-100260803105209707.htm "robusta") vào trồng, mà loài này cho năng suất cao hơn. Nhưng nếu chất lượng của hai loài khác biệt rõ ràng như vậy thì tại sao stenophylla lại biến mất hoàn toàn? Điều đó đến giờ vẫn khá khó hiểu" - Jeremy Haggar, giáo sư Đại học Greenwich, nói. Các tài liệu xưa ghi nhận stenophylla có thể trồng ở vùng thấp, chịu được nhiệt độ cao và cả hạn hán. Trong chuyên khảo về cà phê xuất bản năm 1925, nhà sinh học người Mỹ Ralph Holt Cheney, mô tả hạt stenophylla "vượt trội so với hạt của mọi loài cà phê khác". Khi đọc được những dòng này 15 năm trước, Davis quyết tìm cho được "hạt cà phê đã mất". Gác lại những tờ áp phích "tìm cây lạc", Davis, Haggar và đồng nghiệp đến Sierra Leone vào năm 2018, hướng thẳng Khu bảo tồn rừng Kasewe. Phải mất cả buổi sáng các nhà khoa học mới lần được tới khu rừng hẻo lánh trên vùng đồi núi miền trung này. May là họ vẫn tìm thấy cái mình cần: một cái cây hết sức còm cõi, không hoa cũng chẳng quả. Với người không quen mắt, nó chẳng khác gì một bụi cây bình thường giữa rừng. Nhưng Davis nhận ra ngay, chính là nó, cái dáng cây đặc trưng ấy. "Sau từng ấy năm mong mỏi, cảm giác lúc đó thật tuyệt vời", ông nói.  Tiến sĩ Aaron Davis - Ảnh: VƯỜN THỰC VẬT HOÀNG GIA KEW Nhưng ngoài cái cây gầy guộc duy nhất ấy, cả nhóm không tìm thấy thêm cá thể nào khác. Cây vẫn chưa ra hoa nên cũng không có hạt để thu thập đem về trồng thử nghiệm. Để bảo vệ thành quả, các nhà khoa học dọn sạch lớp cây bụi xung quanh và đánh dấu vị trí bằng những hòn đá. Rồi họ phải quay về. "Cảm giác khá lẫn lộn. Vui vì đã tìm ra nó, nhưng chỉ với một cây thì gần như chẳng làm được gì", Haggar nhớ lại tâm trạng của cả đoàn. Dẫu vậy, các nhà khoa học giờ đã biết kiểu hệ sinh thái nơi stenophylla có thể sinh trưởng. Trong những tháng tiếp theo, họ tìm được thêm vài cây nữa trong các khu rừng ở Sierra Leone và thu thập được hạt. Đến năm 2020, nhóm của Davis cuối cùng cũng gom đủ lượng hạt stenophylla hái ngoài tự nhiên để rang được chín gram, một lượng cực nhỏ, nhưng đủ để ông nếm thử lần đầu tiên sau bao năm chờ đợi. Ngay ngụm đầu tiên cũng đủ khiến Davis bất ngờ. Hương vị stenophylla gợi nhớ bourbon Rwanda, một dòng [arabica](https://tuoitre.vn/arabica.html "arabica") cao cấp nổi tiếng chất lượng. "Tôi chỉ biết thốt lên: Trời ơi, tuyệt quá" - ông kể. Một buổi thử nếm sau đó với hội đồng chuyên gia đã xác nhận cảm nhận ban đầu của Davis: stenophylla đạt chất lượng ngang arabica hảo hạng. Vị ngọt rõ rệt, thoảng hương đào, hoa nhài, sôcôla và siro hoa cơm cháy. ## Để tương lai thực sự bền vững Dù stenophylla vừa có hương vị tuyệt vời vừa có khả năng chịu nóng, chịu hạn tốt, Davis cho rằng nó khó có thể nhanh chóng chinh phục thị trường toàn cầu. Vấn đề lớn nhất là năng suất thấp, đặc biệt khi so với robusta. Đây có thể cũng là một lý do khiến stenophylla biến mất khỏi các đồn điền trong thế kỷ 20. Dù vậy, Davis hy vọng stenophylla có thể được lai tạo với các giống cà phê khác. Ông và các cộng sự ở châu Phi đã bắt đầu những nghiên cứu theo phương pháp lai giống truyền thống. Haggar cho biết hiện giờ ông và Davis gần như chỉ có thể ngồi chờ. Họ đang theo dõi một khu trồng thử nghiệm khoảng 8.000 cây stenophylla ở Sierra Leone. Đến hết 2025 vẫn chưa thấy cập nhật kết quả. Tuy vậy, Davis tin rằng trong tương lai gần, stenophylla nhiều khả năng chỉ dừng lại ở một loại cà phê ngách, dành cho một nhóm nhỏ những người sành uống. Ông chưa sẵn sàng khuyến khích nông dân trồng đại trà. "Chúng tôi chưa biết năng suất sẽ ra sao, kháng sâu bệnh đến mức nào. Cũng chưa rõ về mặt kinh tế thì nông dân có lời hay không. Còn quá nhiều điều chưa biết" - ông nói. Trong khi đó, nông dân lại đang rất cần câu trả lời. Nếu có được những giống mới tốt hơn, những vườn cà phê của họ có thể còn cơ hội tồn tại. Và đó chính là vai trò của Davis: tiếp tục lập danh mục các loài cà phê, tìm kiếm những kiểu gene mới, phát hiện các loài có khả năng chống chịu cao - những nguồn vật liệu vừa có thể dùng để lai tạo ra các giống lai bền vững hơn, vừa có thể trồng trực tiếp như những dòng cà phê đặc sản giá trị cao. Davis sẽ còn trở lại châu Phi, nơi những loài cà phê mới vẫn đang chờ được phát hiện - để giúp người trồng cà phê tiếp tục sống được với nghề, và để thế giới vẫn còn những tách cà phê giữ chúng ta tỉnh táo mỗi ngày. Một nghiên cứu công bố năm 2014 cho thấy đến năm 2050, diện tích đất thích hợp cho trồng cà phê trên toàn cầu có thể giảm một nửa. Tác giả chính của nghiên cứu, Christian Bunn, nhà nghiên cứu tại Trung tâm quốc tế về nông nghiệp nhiệt đới ở Colombia, cho biết vào thời điểm đó nhiều người còn hoài nghi. "Nhưng thái độ ấy giờ đã thay đổi. Các công ty cà phê bắt đầu lo lắng. Họ không biết cà phê của tương lai sẽ đến từ đâu" - ông nói. [](https://tuoitre.vn/cuoc- dua-danh-thuc-gia-tri-vo-hat-ca-phe-100260803145741638.htm)[Cuộc đua đánh thức giá trị vỏ hạt cà phê](https://tuoitre.vn/cuoc-dua-danh-thuc-gia-tri-vo-hat- ca-phe-100260803145741638.htm) Từng chủ yếu bị bỏ đi hoặc chỉ dùng làm phân bón, vỏ hạt cà phê đang được nhìn nhận như một nguồn nguyên liệu mới của ngành thực phẩm và đồ uống. Đọc tiếp [ Về trang Chủ đề ](/nhom-chu-de.htm "Về trang chủ đề") [ Trở lại chủ đề ](/nhom-chu-de.htm "Trở lại chủ đề") [TỊNH ANH](/tac-gia/tinh-anh-17550.htm "TỊNH ANH")